Narcistisch familiesysteem herkennen: gouden kind en zondebok

Binnen sommige gezinnen ontstaan al vroeg vaste rollen.

Het ene kind lijkt bijna niets fout te kunnen doen.

Een ander kind krijgt juist opvallend vaak de schuld wanneer er problemen zijn.

Conflicten worden niet rechtstreeks besproken, maar via schuldgevoel, stiltes, loyaliteit of andere gezinsleden geregeld.

Zo’n patroon wordt soms omschreven als een narcistisch familiesysteem.

Wat is een narcistisch familiesysteem?

Bij een narcistisch familiesysteem gaat het niet uitsluitend om één persoon.

Het gaat om terugkerende patronen binnen het hele gezin.

Iedereen leert welke positie hij of zij heeft en welk gedrag binnen het gezin het veiligst is.

Zo ontstaan bijvoorbeeld rollen als:

• degene die altijd presteert;
• degene die problemen oplost;
• degene die stil blijft;
• degene die de ouder beschermt;
• degene die overal de schuld van krijgt;
• degene die voor harmonie moet zorgen.

Deze rollen kunnen jarenlang blijven bestaan, zelfs wanneer alle kinderen inmiddels volwassen zijn.

Wat is het gouden kind?

Het zogenaamde gouden kind ontvangt relatief veel waardering, aandacht of bescherming.

Dat kan bijvoorbeeld komen doordat dit kind:

• goed presteert;
• weinig tegenstand biedt;
• sterk op een ouder lijkt;
• status geeft;
• gehoorzaam is;
• de verwachtingen van de ouder vervult.

Van buitenaf lijkt dit misschien een gunstige positie.

Toch kan ook deze rol veel druk veroorzaken.

Het kind leert mogelijk dat waardering afhankelijk is van blijven presteren en voldoen aan verwachtingen.

Fouten maken kan daardoor extra spannend worden.

Wat is de zondebok?

De zondebok krijgt juist regelmatig de schuld van problemen binnen het gezin.

Wanneer er ruzie ontstaat:

“Jij verpest altijd alles.”

Wanneer dit kind grenzen stelt:

“Door jou valt deze familie uit elkaar.”

Wanneer iets niet goed gaat, is het opnieuw zijn of haar verantwoordelijkheid.

Na jaren van dergelijke boodschappen kan iemand daadwerkelijk gaan geloven dat hij of zij het probleem binnen de familie is.

Kinderen tegen elkaar uitspelen

Binnen sommige gezinnen wordt informatie tussen kinderen doorgegeven.

De ene broer hoort dat zijn zus iets over hem heeft gezegd.

De zus krijgt ondertussen een ander verhaal te horen.

Ook kunnen kinderen voortdurend met elkaar worden vergeleken.

“Waarom kun jij niet meer zoals je broer zijn?”

“Je zus doet tenminste nooit zo moeilijk.”

Hierdoor kan onderlinge competitie ontstaan.

Broers en zussen richten hun frustratie vervolgens op elkaar, terwijl het daadwerkelijke patroon nauwelijks wordt besproken.

Loyaliteit wordt belangrijker dan waarheid

Binnen ongezonde familiesystemen kan de uitstraling van het gezin erg belangrijk worden.

Problemen mogen niet naar buiten.

Wie benoemt wat er gebeurt, kan juist worden gezien als degene die problemen veroorzaakt.

Niet het gedrag zelf wordt dan het probleem.

Het probleem wordt dat iemand erover praat.

Dat kan ervoor zorgen dat kinderen en volwassen familieleden lang zwijgen over dingen die hen raken.

Familierollen kunnen op volwassen leeftijd blijven bestaan

Wanneer je volwassen wordt, verdwijnen oude rollen niet automatisch.

Misschien ben jij binnen de familie nog steeds:

• degene die alles regelt;
• degene die altijd beschikbaar moet zijn;
• degene die conflicten moet oplossen;
• degene die overal de schuld van krijgt;
• degene die nooit emoties mag tonen.

Wanneer jij ineens besluit niet meer mee te doen aan die rol, kan er weerstand ontstaan.

Het systeem moet zich namelijk opnieuw aanpassen.

Grenzen kunnen het hele systeem veranderen

Wanneer één persoon stopt met het vervullen van zijn oude familierol, moeten andere familieleden zich opnieuw tot die persoon verhouden.

Dat kan spanning opleveren.

Je zegt ineens nee.

Je lost niet meer ieder probleem op.

Je accepteert bepaalde opmerkingen niet langer.

Andere familieleden kunnen dit ervaren als verandering of zelfs afwijzing.

Dat betekent niet automatisch dat jouw grens verkeerd is.

Het betekent dat een bekend patroon wordt doorbroken.

Wie ben jij buiten jouw familierol?

Een belangrijke vraag tijdens herstel kan zijn:

Wie ben ik wanneer ik niet langer mijn oude rol hoef te spelen?

Misschien ben je niet werkelijk:

“de moeilijke”.

“de verantwoordelijke”.

“de gevoelige”.

“degene die altijd sterk moet zijn”.

Die identiteit kan gedeeltelijk zijn ontstaan doordat je jarenlang een bepaalde functie binnen het gezin had.

Als volwassene mag je opnieuw ontdekken welke delen werkelijk bij jou horen.

Veelgestelde vragen

Wat is een narcistische familie?

Daarmee wordt vaak een gezin bedoeld waarin sterke narcistische of manipulatieve patronen invloed hebben op de onderlinge rollen, communicatie en relaties.

Wat is het gouden kind?

Het gouden kind is een kind dat relatief veel waardering krijgt zolang het voldoet aan verwachtingen of positief reflecteert op de ouder.

Wat is de zondebok?

De zondebok is een familielid dat structureel verantwoordelijk wordt gemaakt voor problemen, conflicten of spanningen binnen het gezin.

Kunnen familierollen later veranderen?

Ja. Rollen kunnen verschuiven wanneer iemand niet langer voldoet aan verwachtingen, wanneer kinderen volwassen worden of wanneer iemand duidelijke grenzen begint te stellen.

Waarom voel ik me schuldig wanneer ik afstand neem?

Dat kan ontstaan wanneer loyaliteit binnen het gezin lange tijd gekoppeld is geweest aan gehoorzaamheid, beschikbaarheid of het vervullen van een bepaalde rol.

Herken je jezelf hierin?

Blijf er niet alleen mee rondlopen. Professionele begeleiding kan je helpen om meer inzicht te krijgen in jouw situatie en om stappen te zetten richting meer rust, duidelijkheid en regie.

Neem gerust contact op voor ondersteuning en een vrijblijvend kennismakingsgesprek.